Maktabgacha yoshdagi bola uchun “Besh daqiqadan keyin ketamiz”, “Ertaga buvingnikiga boramiz” yoki “Kecha nima qilgandik?” kabi gaplarni tushunish har doim ham oson emas.
Bu bolaning e’tiborsizligi yoki gapga kirmasligidan emas. Vaqtni tushunish asta-sekin paydo bo‘ladigan tushunchalardan biridir.
Maktabgacha yoshdagi bolada vaqt tushunchasi avvalo soat raqamlarini bilishdan emas, kundalik hayotdagi voqealar ketma-ketligini anglashdan boshlanadi.
Bola uyg‘onadi, kiyimlarini kiyadi, nonushta qiladi, bog‘chaga boradi. Shu takrorlanadigan tartib orqali “oldin”, “keyin”, “hozir”, “keyinroq” kabi tushunchalar unga tobora tanish bo‘lib boradi.
NAEYC materiallarida ham maktabgacha va bog‘cha yoshidagi bolalarga vaqtni ularning hayoti, kun tartibi va kundalik odatlari bilan bog‘lab tushuntirish tavsiya etiladi. Keyinchalik kalendar, soat va taymer kabi vositalar ham tanishtirilishi mumkin.
Bola vaqtni qanday tushuna boshlaydi?
Kichkina bola uchun vaqt ko‘zga ko‘rinmaydi. U “bir soat” yoki “uch kun”ni qo‘li bilan ushlab ko‘ra olmaydi.
Shuning uchun vaqtni unga hayotdagi voqealar orqali tushuntirish osonroq.
Masalan:
- “Avval nonushta qilamiz, keyin kiyim kiyamiz.” - “Hozir o‘ynaymiz, keyin ovqatlanamiz.” - “Bugun bog‘chaga boramiz, ertaga uyda qolamiz.” - “Kecha buvingnikiga borgandik.”
Bunday gaplar bolaning kundalik hayotidagi tanish voqealarni vaqt so‘zlari bilan bog‘laydi.
Bola vaqtni birdaniga mukammal tushunib qolishini kutish shart emas. Muhimi, bu tushunchalar uning kundalik hayotida qayta-qayta uchrab tursin.
NAEYC’ning vaqtga oid materialida ham bolalarning vaqt haqidagi tasavvuri kattalarnikidan farq qilishi va kundalik hayot bilan bog‘langan tajribalar orqali vaqtni tushunishga yordam berish muhimligi tushuntiriladi.
“Kecha, bugun, ertaga”ni qanday o‘rgatish mumkin?
“Kecha”, “bugun” va “ertaga” kattalar uchun juda oddiy so‘zlar. Ammo maktabgacha yoshdagi bola uchun ular ancha murakkab bo‘lishi mumkin.
Masalan, ertalab:
“Bugun bog‘chaga boramiz”, deb ayting.
Kechqurun esa:
“Bugun bog‘chaga bordik. Kecha nima qilgandik?” deb so‘rashingiz mumkin.
Bola javob bermasa, darhol to‘g‘ri javobni talab qilmang.
O‘zingiz eslatib qo‘ying:
“Kecha buving kelgandi. Bugun esa bog‘chaga bordik.”
Keyingi safar yana shunga o‘xshash suhbat qiling.
“Kecha”, “bugun”, “ertaga” so‘zlarini alohida yodlatishdan ko‘ra, ularni haqiqiy voqealar bilan bog‘lash bolaga tushunarliroq bo‘ladi.
Kun tartibi vaqtni tushunishga qanday yordam beradi?
Bola uchun kun tartibi shunchaki qachon nima qilish kerakligini ko‘rsatib turmaydi. U vaqtning qanday o‘tishini sezishga ham yordam beradi.
Masalan, uyda kunning oddiy ketma-ketligini rasmlar bilan ko‘rsatish mumkin:
1. Uyg‘onish. 2. Yuz-qo‘l yuvish. 3. Nonushta. 4. Bog‘cha yoki o‘yin. 5. Tushlik. 6. Dam olish. 7. Kechki ovqat. 8. Uxlash.
Buning uchun maxsus va qimmat o‘yinchoqlar shart emas. Oddiy qog‘ozga chizilgan rasmlar yoki oilaviy suratlarning o‘zi yetarli.
Bola avval voqealar tartibini anglaydi. Vaqt oralig‘i qancha ekanini aniq tasavvur qilish esa keyinroq osonlashadi.
NAEYC tavsiyalarida muntazam, ammo bolalarning ehtiyojlariga moslashadigan kun tartibi muhim ekani qayd etiladi. Kundalik ishlar va tartiblar bolaga kun davomida nima bo‘lishini oldindan anglashga yordam beradi.
Soatni qachon va qanday tushuntirish kerak?
Bola soatdagi 1 dan 12 gacha bo‘lgan raqamlarni yod olgani bilan vaqtni to‘liq tushunib qoldi, deb bo‘lmaydi.
Shuning uchun soatni faqat raqamlar orqali tushuntirishga shoshilmaslik mumkin.
Avval soatni bolaning kundalik hayoti bilan bog‘lang.
“Biz odatda soat 7 da uyg‘onamiz.”
“Bog‘chadan soat 5 da qaytamiz.”
“Bu paytda kechki ovqat qilamiz.”
Bola uchun soatdagi raqamni hayotdagi voqea bilan bog‘lash ancha tushunarli bo‘ladi.
NAEYC’ning maktabgacha ta’lim standartlarida ham vaqtni tushunish bolaning o‘z hayoti, kun tartibi va kundalik odatlari bilan bog‘lab berilishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Kalendar, soat va taymer kabi an’anaviy vaqt vositalari esa keyingi bosqichlarda tanishtiriladi.
Agar bola hali soatni yaxshi anglamasa, bundan xavotir olishga shoshilmaslik kerak. “Ikki soatdan keyin” kabi vaqt oralig‘ini tasavvur qilish uning uchun hali qiyin bo‘lishi mumkin.
Uyda bajarish mumkin bo‘lgan 5 ta oddiy mashq
1. “Avval nima, keyin nima?”
Kundalik ishlarni ayting:
“Avval qo‘limizni yuvamiz. Keyin ovqatlanamiz.”
Keyin boladan:
“Avval nima qilamiz?”
“Keyin-chi?”
deb so‘rang.
Bu oddiy o‘yin orqali bola voqealarning ketma-ketligini tushunishni mashq qiladi.
2. “Kecha nima qildik?”
Kechqurun bir necha daqiqa suhbatlashing.
“Bugun nimalar qildik?”
“Kecha qayerga borgandik?”
“Ertaga nima qilamiz?”
Bola qiynalsa, unga variant bering:
“Ertaga bog‘chaga boramizmi yoki buvingnikiga?”
3. Kun rasmlarini tartiblash
Qog‘ozga yoki kichik kartochkalarga uyg‘onish, nonushta, o‘yin, tushlik va uxlash kabi holatlarni chizing.
Ularni aralashtirib qo‘ying.
Bolangizdan:
“Bularni qanday tartibda qo‘yamiz?”
deb so‘rang.
Keyin bola nima uchun aynan shunday tartib tanlaganini gapirib berishiga imkon bering.
4. Taymerdan foydalanish
Bola o‘yinni to‘xtatishni istamayaptimi?
“Yana besh daqiqa o‘ynaymiz, keyin yig‘ishtiramiz”, deyish mumkin.
Bunda oddiy taymerdan foydalanish mumkin.
Vaqt tugaganda esa oldindan aytilgan ishga o‘tiladi.
Kundalik tartib va faoliyatlar orasidagi o‘tishlarni oldindan anglash bolaga kunning ketma-ketligini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. NAEYC materiallarida ham vaqt, faoliyat davomiyligi va ishlar ketma-ketligini bolalarning yoshiga mos tashkil etish muhimligi ta’kidlanadi.
5. “Qaysi biri uzoqroq?”
Ikki oddiy ishni solishtiring.
“Qo‘l yuvishmi yoki tish yuvishmi, qaysi biri uzoqroq davom etadi?”
Keyin birgalikda kuzating.
Bu orqali bola “uzoq”, “qisqa”, “tez”, “sekin” kabi so‘zlarni kundalik tajribasi bilan bog‘laydi.
Ota-onalar ko‘p qiladigan xatolar
Vaqt tushunchasini o‘rgatishda eng katta xato — boladan kattalardek javob kutish.
“Kecha bilan ertaning farqini bilmaysanmi?” yoki “Soatga qarab, necha bo‘lganini ayt” kabi gaplar bolaning tushunishini tezlashtirmaydi.
Yana bir xato — vaqtni faqat soat orqali o‘rgatishga urinish.
Aslida bolaning kundalik hayoti buning uchun yetarlicha imkoniyat beradi.
Nonushta, bog‘chaga borish, mehmon kelishi, sayr, tushlik va uxlash — bularning barchasi vaqt haqida gaplashish uchun tabiiy vaziyat.
Yana bir muhim jihat — bolani boshqa bolalar bilan solishtirmaslik.
Bir bola “ertaga” va “kecha”ni tezroq qo‘llashi mumkin. Boshqasi esa bu so‘zlarni uzoqroq vaqt davomida aralashtirib yurishi mumkin.
Bolaga vaqtni o‘rgatishda eng yaxshi yordam — kundalik suhbat
Maxsus dars tashkil qilish shart emas.
Onasi ovqat tayyorlayotganda:
“Avval sabzini to‘g‘raymiz, keyin ovqatni pishiramiz”, deyishi mumkin.
Otasi ishga ketayotganda:
“Bugun kechqurun yana ko‘rishamiz”, deb aytishi mumkin.
Buvisi nevarasi bilan:
“Kecha birga sayr qilgandik, bugun esa uyda o‘ynaymiz”, deb suhbatlashishi mumkin.
NAEYC kundalik tartiblar va odatiy ishlarni bolalar uchun o‘rganish imkoniyati sifatida ko‘rsatadi. Ovqatlanish, kiyinish, qo‘l yuvish yoki bir faoliyatdan boshqasiga o‘tish paytida ham bola bilan suhbatlashish mumkin.
Shu tarzda ota-ona, bobo-buvi va boshqa oila a’zolari bolaning vaqtga oid so‘zlarni kundalik hayotda eshitishiga imkon yaratadi.
Bugun nimadan boshlash mumkin?
Bugun atigi besh daqiqa yetadi.
Bolangiz bilan kechqurun o‘tirib, uchta savol bering:
1. Bugun nima qildik? 2. Kecha nima qilgandik? 3. Ertaga nima qilamiz?
Keyin kun davomida kamida ikki marta “avval” va “keyin” so‘zlarini ishlating.
Masalan:
“Avval o‘yinchoqlarni yig‘amiz, keyin multfilm ko‘ramiz.”
Yoki:
“Avval ovqatlanamiz, keyin ko‘chaga chiqamiz.”
Ertaga esa shu suhbatni yana takrorlang.
Bola birinchi kundanoq hammasini to‘g‘ri aytishi shart emas. Muhimi, vaqtga oid so‘zlar uning hayotidagi haqiqiy voqealar bilan bog‘lanib borsin.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolada vaqt tushunchasi birdan paydo bo‘lmaydi.
Bola avval voqealarning ketma-ketligini, keyin “oldin”, “keyin”, “hozir”, “kecha”, “bugun”, “ertaga” kabi tushunchalarni kundalik hayot orqali anglay boshlaydi.
Soat va daqiqalarni tushunish esa keyingi bosqichlarda asta-sekin boyib boradi.
Shuning uchun bolaga vaqtni o‘rgatish uchun murakkab darslar shart emas.
Birga ovqatlanish, bog‘chaga tayyorlanish, sayrga chiqish yoki uxlash oldidan qisqa suhbatning o‘zi yaxshi imkoniyat.
Eng muhimi — shoshirmaslik va kundalik hayotdagi kichik vaziyatlardan foydalanish.
Foydalanilgan manbalar
- NAEYC — “Calendar Time for Young Children” - NAEYC — “NAEYC Early Learning Program Accreditation Standards and Assessment Items” - NAEYC — “Principles of Child Development and Learning and Implications That Inform Practice” - NAEYC — “Timing Is Everything: Understanding the Importance of Timing, Length, and Sequence of Activities”